De Europese hamster (Cricetus cricetus) is een stevig gebouwd knaagdier met een kop-romplengte van 18-34 cm, een kort staartje van 5-7 cm en een gewicht van 160-600 g. De kleurrijke vacht met rosbruine bovenzijde en zwarte onderzijde met witte vlekken maken haar gemakkelijk herkenbaar. Ze heeft een voorkeur voor planten en zaden, maar eigenlijk eet deze hamster bijna alles: van insecten en slakken tot zelfs kleine knaagdieren en kikkers. Om de koude en voedselarme winterperiode te overbruggen, houdt ze een winterslaap (oktober-maart). Pas tijdens de voortplanting (april-mei) zoeken de dieren, die het hele jaar door alleen leven, elkaar op. Het vrouwtje heeft één tot twee (uitzonderlijk drie) worpen per jaar. Als de jongen drie weken oud zijn, verlaat de moeder de burcht. Gemiddeld wordt een hamster niet ouder dan zes maanden, een heel enkele keer twee jaar.
 De Europese hamster, ook wel eens 'korenwolf' genoemd, is een van onze minst bekende en zeldzaamste inheemse zoogdieren. Van oorsprong is deze hamster een steppebewoner, die zich als cultuurvolger ook heeft aangepast aan het leven in onze landbouwgebieden. Gebonden aan stevige leem- of lössbodems, maakt ze haar burcht bij voorkeur op akkers met graanteelt (tarwe, rogge, gerst), meerjarige luzerne en rode klaver. De burcht bestaat uit een ondergronds stelsel van kamers en gangen dat tot 10 m lang kan zijn en waar meestal één schuine en meerdere loodrechte pijpen toegang tot geven. Deze veilige schuilplaats zal ze enkel ’s nachts of bij schemering verlaten om eten te zoeken of te paren. Door haar nachtelijke levensstijl wordt ze slechts zelden gezien, maar onbekend is daarom nog niet onbemind!
Op Waarnemingen.be vind je nog meer informatie over de ecologie van de hamster.
Het verspreidingsgebied van de hamster strekte zich oorspronkelijk uit over gans Europa, maar werd tijdens de laatste ijstijd teruggedrongen. Door de opkomst van de landbouw in de Middeleeuwen kende haar verspreiding opnieuw een uitbreiding tot in onze contreien. Momenteel gaan de hamsterpopulaties overal achteruit. In Oost-Europa is ze voorlopig nog wijdverspreid, in tegenstelling tot West-Europa waar ze met uitsterven bedreigd is. Om een zicht te krijgen op de lokale verspreiding, voerde De Wielewaal/Natuurpunt Zoogdierenwerkgroep in opdracht van de Provincies Vlaams-Brabant en Limburg en het Agentschap voor Natuur en Bos tussen 1998 en 2002 grootschalige inventarisaties uit in Vlaanderen waarbij hamsterburchten werden opgespoord. Dit wees uit dat er vier geïsoleerde relictpopulaties waren in Vlaanderen: Bertem en Hoegaarden in Vlaams-Brabant en Heers-Widooie (Tongeren) en Bilzen-Riemst in Limburg (met Bertem en Heers-Widooie als belangrijkste).
Op Waarnemingen.be vind je nog meer informatie over de verspreiding van de hamster.
Buiten de jaarlijkse monitoring in Bertem en Heers (zie verder) werden er sinds 2002 geen systematische hamsterinventarisaties meer uitgevoerd in Vlaanderen. Hierdoor is de huidige status van de Vlaamse hamsterpopulatie dus onvoldoende gekend, waardoor het ook niet mogelijk is om het effect van de genomen beschermingsmaatregelen te evalueren. Sinds 2005 voert een aantal landbouwers hamstervriendelijke beheermaatregelen uit in Bertem en Heers in samenwerking met ANB en VLM. Om de beschermingsmaatregelen te kunnen uitbreiden, is het echter belangrijk om te weten waar er nog hamsters voorkomen buiten deze twee gebieden. Daarnaast zijn eventueel aanwezige relicten van zeer groot belang voor de overleving van de soort, ondermeer omdat ze genetisch materiaal kunnen bezitten dat in de kernpopulaties niet meer aanwezig is. Daarom is het noodzakelijk het huidige verspreidingsgebied gedetailleerd in kaart te brengen, gevolgd door een monitoring van de resterende populaties. In 2007 werd hierin een eerste stap genomen met een nieuwe grootschalige inventarisatie in de provincie Vlaams-Brabant.
Het studiegebied omvatte alle 39 UTM1-hokken waar hamsterburchten gevonden werden in 1998-2002. De doelstelling van het project was om per hok minstens 5 % (= minstens 195 ha in totaal) te onderzoeken. Daarnaast werd ook gezocht in enkele gebieden die in het verleden nog onvoldoende onderzocht waren (o.a. Outgaarden en Landen). In totaal werd tussen eind juli en begin september 625 ha afgezocht: 300 ha in Bertem (waarvan 82 ha binnen het kerngebied van 200 ha), 258 ha in Hoegaarden-Outgaarden en 67 ha in Landen.
 
Locatie van de gevonden hamsterburchten en zoekintensiteit.
De resultaten waren zeer mager. In Bertem vonden we 11 hamsterburchten (10 zekere en 1 waarschijnlijke). Van de zekere burchten lagen er 9 binnen het 200-ha studiegebied en 1 er juist buiten. In Hoegaarden-Outgaarden werd ook veel gezocht, maar net als in 2001 en 2002 niets meer gevonden. In Landen werden ook geen burchten gevonden, maar werd slechts een kleine oppervlakte onderzocht. Het lijkt er dus sterk op dat het verspreidingsgebied van de hamster in Vlaams-Brabant ingekrompen is tot de kern van de Bertemse relictpopulatie, die jaarlijks gemonitord wordt door de Natuurstudiegroep Dijleland. Omdat in 2007 niet overal even intensief geïnventariseerd werd, valt echter niet uit te sluiten dat er elders nog Vlaams-Brabantse hamsters overleven.
Monitoring in Bertem
Sinds 2003 is de systematische monitoring van burchtdichtheden beperkt tot twee kleine studiegebieden in de kerngebieden uit 1998-2002: 200 ha in Bertem (door de Natuurstudiegroep Dijleland) en 400 ha in Heers-Tongeren (door LIKONA, zie verder onder Limburg). Zoektochten op pasgeoogste graanakkers leverden hier jaarlijks 6-16 burchten per studiegebied op. Ook in 2007 werd er in Bertem een vergelijkbaar aantal burchten (9) gevonden. Net als de voorgaande jaren werden de plots met hamstervriendelijk beheer niet in de zoektocht opgenomen. Hier werden in mei-juni 2007 door ANB 30 hamsters uitgezet om de populatie te versterken, wat leidde tot een vondst van 24 burchten binnen deze plots, maar nog niet tot een verhoging van het aantal burchten in de door ons onderzochte omliggende plots.
 
Afgezochte oppervlakte en aantal gevonden hamsterburchten in de drie deelgebieden. Evolutie van de dichtheid van burchten in het 200-ha studiegebied te Bertem.
Vanaf 2003 gaat LIKONA in Limburg jaarlijks op zoek naar hamsterburchten. Na de afbakening van de gebieden voor hamsterbescherming door de Vlaamse overheid in 2005 en het sluiten van enkele beheerovereenkomsten, trof LIKONA in de kerngebieden rond Heers-Widooie nog steeds zeer weinig burchten aan: 6 in 2005 en 11 in 2006. In 2007 verlegde LIKONA haar zoekgebied van Widooie/Riemst/Tongeren naar de akkers ten zuiden van Opheers, waar Aves en Natagora reeds enige jaren de Waalse hamsterpopulatie opvolgen. Hier werden 17 burchten gevonden.
Bedreigingen: de drie T’s
De belangrijkste bedreiging van de hamster is de intensivering van de landbouw: er wordt TEVEEL geoogst, in TE KORTE tijd en op een TE VROEG tijdstip. De eerste worp jongen is begin juli volwassen, net bij het begin van de oogst, dus weg voedsel en beschutting... Naast schaalvergroting van de landbouw en meer efficiënte oogstmethoden spelen secundair ook versnippering van het leefgebied, pesticidengebruik, diepere grondbewerking en algemene knaagdierenbestrijding een rol.
Hamstervriendelijk beheer: geen hamsters zonder landbouwers
Ondanks haar beschermde status op nationaal en Europees niveau gaan de hamsterpopulaties in Vlaanderen nog steeds achteruit. In 2001 stelde Natuurpunt Studie een soortbeschermingsplan op als eerste stap (naast het uitvoeren van grootschalige inventarisaties) naar een effectieve bescherming. Om de soort voor uitsterven te behoeden, opteerde de Vlaamse overheid niet voor 'hamsterreservaten', maar voor samenwerkingsovereenkomsten met lokale landbouwers. Op die manier hoopt zij voor de nog aanwezige hamsters een zo optimaal mogelijk leefgebied te creëren met voldoende voedsel en bescherming tegen predatoren en wordt de oppervlakte hamstergunstige akkers uitgebreid.
Hiertoe kon het Agentschap voor Natuur en Bos (ANB) in 2006 in de hamsterkerngebieden (Bertem en Heers-Widooie) 32 ha hamstervriendelijk beheer voor de daaropvolgende zes jaar verzekeren. Dit gebeurde dankzij de goede samenwerking met de lokale landbouwers, die op vrijwillige basis en tegen vergoeding hamstervriendelijke maatregelen op hun akkers nemen. Door het toepassen van een teeltwisselsysteem zijn het ganse jaar door voedsel en beschutting tegen predatoren aanwezig. Om het succes van deze beheermaatregelen op te volgen, monitort ANB hier de lokale hamsterpopulatie. De Vlaamse Landmaatschappij (VLM) biedt op haar beurt sinds enkele jaren ‘hamstervriendelijke’ beheerpakketten aan die kunnen bijdragen aan de bescherming van de hamster in het buitengebied. Bij het sluiten van deze beheerovereenkomsten engageren de landbouwers zich vrijwillig om gedurende vijf jaar een hamstervriendelijk beheer te voeren op hun percelen gelegen in het leefgebied van de hamster. In ruil voor het uitvoeren van deze maatregelen ontvangen ze jaarlijks een ruime vergoeding. Hierbij hebben ze de keuze uit twee mogelijkheden:
- graanstroken voorzien (€ 415/ha/jaar)
- luzernestroken voorzien (€ 600/ha/jaar)
Aan deze overeenkomsten zijn een aantal voorwaarden verbonden. Voor meer informatie over hamstervriendelijk beheer kan je terecht bij de VLM.
Versterking van de populaties door uitzettingen
Genetisch onderzoek door onze Nederlandse collega’s wees uit dat de resterende Vlaamse hamsterpopulaties sterk verzwakt zijn door inteelt. Op eigen kracht zou de populatie het op langere termijn vermoedelijk niet overleven. Daarom besloot de Vlaamse overheid in 2007 de bestaande populaties in Bertem en Heers-Widooie te versterken met 60 hamsters uit het Nederlandse kweekprogramma. Hiertoe werden in 2003-2004 twee hamsters van de Bertemse populatie weggevangen en werd hier in 2006 nog een mannetje uit Widooie aan toegevoegd. Na een jarenlang uiterst laag aantal burchten in de kerngebieden (gem. 20 per jaar), leidden bijplaatsingen en grondigere zoekacties in 2007 tot een eerste voorzichtige groei (77 burchten). Van herstel is echter pas sprake bij ettelijke honderden burchten, waarvoor het areaal aan beheerovereenkomsten dringend moet worden uitgebreid. In 2008 werden opnieuw 60 dieren bijgeplaatst in de kerngebieden en indien nodig zal deze ingreep nog herhaald worden. Hopelijk blijken de getroffen maatregelen voldoende om de hamsterpopulaties in stand te houden en zullen onze hamsters hun pijp nog niet aan Maarten geven...
 In het kader van het Vlaams-Brabants hamsterproject werd een hamsterfolder opgemaakt, die een overzicht geeft van de huidige toestand van deze zwaar bedreigde soort in Vlaanderen. De folder wordt gericht verspreid onder de lokale mensen uit de hamstergebieden en omgeving (landbouwers, bewoners, vrijwilligers, …) en opgestuurd naar mensen die hem graag hebben voor persoonlijk gebruik of om uit te delen en zo mensen te sensibiliseren. Hier kan je de folder downloaden en bestellen.
Hier een overzichtje van waar je terecht kan voor welke info:
- mee hamsterburchten zoeken:
- waarnemingen doorgeven:
- hamstervriendelijk beheer en beheerpakketten:
- VLM Vlaams-Brabant, Diestsevest 25, 3000 Leuven, 016/31.17.00
- VLM Limburg, Koningin Astridlaan 10, 3500 Hasselt, 011/29.87.00
- ANB Vlaams-Brabant, Waaistraat 1, 3000 Leuven, 016/21.12.20
- ANB Limburg, Koningin Astridlaan 50 bus 5, 3500 Hasselt, 011/74.25.00
- ANB Brussel, Koning Albert II-laan 20 bus 8, 1000 Brussel, 02/553.75.03
- uitzettingen en opvolging populatie in beheerde percelen:
- ANB Brussel, Koning Albert II-laan 20 bus 8, 1000 Brussel, 02/553.75.03
- alle andere vragen:
- Decleer, K., Anselin, A. & Bauwens, D. (2007). Deel III. Dieren en planten Bijlage 2 en 4 Habitatrichtlijn. In: Decleer, K. Europees beschermde natuur in Vlaanderen en het Belgisch deel van de Noordzee. Habitattypen - Dier- en plantensoorten. Mededelingen van het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek INBO.M.2007.01, INBO, Brussel, België, pp. 361-419.
- Hens, M. & Vercoutere, B. (2005). Agrarische natuur in het Dijleland. NSGD en VHM de boer op... De Boom.klever 33(2): 87-93.
- Hens, M., Crèvecoeur, L. & Derouaux, A. (2006). Actuele verspreiding van Europese hamster in België. Zoogdier 17(4): 6-9.
- Hens, M., Verbist, V., Holsbeek, L. & Adriaens, D. (2008). Hamster (Cricetus cricetus). In: Adriaens, D. , Adriaens, T. & Ameeuw, G. Ontwikkeling van criteria voor de beoordeling van de lokale staat van instandhouding van de habitatrichtlijnsoorten. Rapporten van het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek 2008 (35), Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek, Brussel, België, pp. 206-209.
- Hens, M., Vercoutere, B. & Verbeylen, G. (2006). Burrow distribution in relation to cropping patterns and landscape characteristics in a low-density Common hamster population in Flanders, Belgium. Poster at the 14th Annual Meeting of the International Hamster Work Group, Münsterschwarzach (Bavaria, Germany), 1-3/10/06. Bavaria, Germany.
- Internationale Hamsterwerkgroep (2003). Hamsters fokken en uitzetten: een instrument voor soortbescherming? Natuur.focus 2(2): 81-83.
- Jansman, H.A.H., van Teeffelen, A.J.A., Neumann, K. & Koelewijn, H.P. (2003). Verleden, heden en toekomst van de hamster Cricetus cricetus in Nederland vanuit genetisch perspectief. Alterra-rapport 861, Alterra, Wageningen, Nederland.
- La Haye, M., Müskens, G.J.D.M. & van Kats, R.J.M. (2005). Drie jaar herintroductie en bescherming van hamsters in Nederland. De Levende Natuur 106(1): 8-13.
- La Haye, M., Müskens, G.J.D.M., van Kats, R.J.M. & Kuiters, L. (2008). Is de Hamster gebaat bij bejaging van de Vos? De Levende Natuur 109(5): 187-191.
- La Haye, M., Bakker, T. & van Noorden, B. (2006). Het gaat goed met de korenwolf! Zoogdier 17(1): 7-10.
- La Haye, M., Quaijtaal, W. & Geenen, B. (2007). Waar overwintert de korenwolf? Zoogdier 18(4): 11-13.
- Losinger, I. (2005). The Common hamster Cricetus cricetus, L. 1758. Hamster biology and ecology, policy and management of hamsters and their biotope. Proceedings of the 12th International hamsterworkgroup, Strasbourg (France), 16-18/10/04. Office National de la Chasse et de la Faune Sauvage, Paris CEDEX, France.
- Mercelis, S. (2002). Is er een toekomst voor de Hamsters in Haspengouw? In: Crèvecoeur, L. & Stevens, J. LIKONA jaarboek 2001. LIKONA, Het Groene Huis, Domein Bokrijk, Genk, pp. 62-67.
- Mercelis, S. (2002). To hamster or not to hamster? Lutra 45(2): 141-146.
- Mercelis, S. (2003). De hamster (Cricetus cricetus L.) in Vlaams-Brabant: zwart verleden, donkere toekomst? In: Vanlerberghe, F. BRAKONA jaarboek 2001. BRAKONA, Leuven, België, pp. 64-71.
- Mercelis, S. (2003). Europese hamster. In: Verkem, S., De Maeseneer, J., Vandendriessche, B., Verbeylen, G. & Yskout, S. Zoogdieren in Vlaanderen. Ecologie en verspreiding van 1987 tot 2002. Natuurpunt Studie en JNM-Zoogdierenwerkgroep, Mechelen en Gent, België, pp. 256-262.
- Mercelis, S. (2003). Status en bescherming van de Europese hamster (Cricetus cricetus L.) in Vlaams-Brabant. Onderzoek uitgevoerd door Natuurpunt Studie in opdracht van de Provincie Vlaams-Brabant en BRAKONA, Natuurpunt Studie, Mechelen, België.
- Mercelis, S., Kayser, A. & Verbeylen, G. (2003). The hamster (Cricetus cricetus L. 1758): ecology, policy and management of the hamster and its biotope. Proceedings of the 10th Meeting of the International Hamsterworkgroup, Tongeren 12-14/10/02. Natuurhistorische reeks 2003/2, Natuurpunt Studie, Mechelen, België.
- Mercelis, S., l'Amiral, E. & Abts, P. (2002). De hamster en 'zijn' akker, het beschermen waard! Natuur.blad 1(4): 30-33.
- Mercelis, S. & Valck, F. (2002). Bescherming van de wilde hamster (Cricetus cricetus L.) in Vlaams-Brabant. Rapport Natuur.studie 2002/2, onderzoek uitgevoerd door Natuurpunt Studie in opdracht van de Provincie Vlaams-Brabant en BRAKONA, Natuurpunt Studie, Mechelen, België.
- Mercelis, S. & Valck, F. (2002). De hamster (Cricetus cricetus) in Vlaams-Brabant: status en toekomstperspectieven. BRAKONA jaarboek 2000. BRAKONA, Leuven, België, pp. 64-69.
- Müskens, G. & La Haye, M. (2007). Korenwolf in de put. Zoogdier 18(3): 18.
- Nechay, G., Schreiber, R. & La Haye, M. (2008). The common hamster in Europe - Ecology, management, genetics, conservation, reintroduction. Proceedings of the 11th, 14th and 15th Meeting of the International Hamster Workgroup, Budapest, Hungary (2003), Munsterschwarzach, Germany (2006) and Kerkrade, the Netherlands (2007). Alterra/Radboud University Nijmegen, Wageningen/Nijmegen, the Netherlands.
- Valck, F. (2002). The Common hamster in Flanders. In: van Apeldoorn, R.C. & Stubbe, M. Protection of the Common hamster Cricetus cricetus L., 1758. Natuurhistorisch Genootschap in Limburg, Maastricht, Nederland, pp. 33-34.
- Valck, F., Gysels, J. & Mercelis, S. (2001). Soortbeschermingsplan Hamster. Onderzoek in opdracht van AMINAL afdeling Natuur, Natuurpunt, Turnhout.
- Valck, F. (1999). De hamster (Cricetus cricetus) in Limburg. LIKONA jaarboek 1999. LIKONA, Het Groene Huis, Domein Bokrijk, Genk, pp. 73-79.
- Valck, F. (2000). Hamsteren in Vlaanderen. Wielewaal 4: 128-130.
- Valck, F. & Mercelis, L. (1999). Le hamster en Belgique: écologie et recensement. NME De Wielewaal vzw, Turnhout, België.
- van der Beek, M., Ligtenberg, H. & La Haye, M. (2006). Het effect van hamsterbeheer op de overwintering bij hamsters. Natuurhistorisch Maandblad 95(12): 257-261.
- Verbeylen, G. & Hens, M. (2008). Inventarisatie en monitoring van de Europese hamster (Cricetus cricetus) in Vlaams-Brabant in 2007. Rapport Natuur.studie 2008/3, Natuurpunt Studie (Zoogdierenwerkgroep) i.s.m. Natuurpunt Natuurstudiegroep Dijleland, Mechelen, België.
- Verbeylen, G. & Hens, M. (2008). De hamster in Vlaams-Brabant: het einde nabij? In: Herremans, M., Artois, M., Bergmans, B., Claessens, F., Cortens, J., De Bock, P., De Scheemaeker, F., Diericx, C., Driessens, G., Engelen, P., Hens, M., Jacobs, I., Jooris, R., Lambrechts, J., Lefevre, A., Lewylle, I., Leysen, K., Nijs, G., Steeman, R., Van den Broeck, D., Van Dorsselaer, P., Vanholme, S., Vanreusel, W., Veraghtert, W., Verbelen, D., Verbeylen, G., Willems, D., Zwertvaegher, M. & en duizenden onmisbare vrijwilligers. Jaarverslag 2007. Markante resultaten van Natuurpunt Studie. Rapport Natuur.studie 2008/1, Natuurpunt Studie, Mechelen, België, pp. 74-75.
- Verbeylen, G., Hens, M. & Vercoutere, B. (2007). Inventory of burrows of the Common hamster (Cricetus cricetus) in the province of Vlaams-Brabant (Flanders, Belgium) in 2007. Poster at the 15th Meeting International Hamster Workgroup, Kerkrade (Nederland), 11-14/10/07. Kerkrade, Nederland.
- Verbist, V. (2007). Hamsterbescherming in Vlaanderen. De Boomklever 35(2): 59-61.
- Verwimp, N. & Hens, M. (2004). Het wel en wee van de Hamsters in Bertem. Resultaten van de burchtentelling in augustus 2004. De Boom.klever 32(4): 136-140.
Nog meer lezen? Kijk bij Links onder 'Hamster'.
       Laatste aanpassing: 07-10-2009 13:51:40 
|
