Situatie van de hamster in Vlaanderen: het is al vijf na twaalf

Korenwolf

De Europese hamster (Cricetus cricetus) is een stevig gebouwd knaagdier met een kop-romplengte van 18-34 cm, een kort staartje van 5-7 cm en een gewicht van 160-600 g. De kleurrijke vacht met rosbruine bovenzijde en zwarte onderzijde met witte vlekken maken het dier gemakkelijk herkenbaar. Ze heeft een voorkeur voor planten en zaden, maar eigenlijk eet deze hamster bijna alles: van insecten en slakken tot zelfs kleine knaagdieren en kikkers. Om de koude en voedselarme winterperiode te overbruggen, houdt ze een winterslaap (oktober-maart). Pas tijdens de voortplanting (april-mei) zoeken de dieren, die het hele jaar door alleen leven, elkaar op. Het vrouwtje heeft één tot twee (uitzonderlijk drie) worpen per jaar. Als de jongen drie weken oud zijn, verlaat de moeder de burcht. Gemiddeld wordt een hamster niet ouder dan zes maanden, een heel enkele keer twee jaar.

De Europese hamster is een van onze minst bekende en zeldzaamste inheemse zoogdieren. Van oorsprong is deze hamster een steppebewoner, die zich als cultuurvolger ook heeft aangepast aan het leven in onze landbouwgebieden. Gebonden aan stevige leem- of lössbodems, maakt ze haar burcht bij voorkeur op akkers met graanteelt (tarwe, rogge, gerst), meerjarige luzerne en rode klaver. Door de voorkeur voor graanvelden wordt de hamster ook wel 'korenwolf' genoemd. De burcht bestaat uit een ondergronds stelsel van kamers en gangen dat tot 10 m lang kan zijn en waartoe meestal één schuine en meerdere loodrechte pijpen toegang tot geven. Deze veilige schuilplaats zal ze enkel ’s nachts of bij schemering verlaten om eten te zoeken of te paren. Door de nachtelijke levensstijl worden hamsters slechts zelden gezien; maar onbekend is daarom nog niet onbemind!

Lees meer >

Vlaamse hamster is een geval apart

Het verspreidingsgebied van de hamster strekte zich oorspronkelijk uit over gans Europa, maar werd tijdens de laatste ijstijd teruggedrongen. Door de opkomst van de landbouw in de Middeleeuwen kende haar verspreiding opnieuw een uitbreiding tot in onze contreien. Momenteel gaan de hamsterpopulaties overal achteruit. In Oost-Europa is ze voorlopig nog wijd verspreid, in tegenstelling tot West-Europa waar ze met uitsterven bedreigd is. Om een zicht te krijgen op de lokale verspreiding, voerde Zoogdierenwerkgroep in opdracht van de provincies Vlaams-Brabant en Limburg en het Agentschap voor Natuur en Bos (ANB) tussen 1998 en 2002 grootschalige inventarisaties uit in Vlaanderen waarbij hamsterburchten werden opgespoord. Dit wees uit dat er vier geïsoleerde relictpopulaties waren in Vlaanderen: Bertem en Hoegaarden in Vlaams-Brabant en Heers-Widooie (Tongeren) en Bilzen-Riemst in Limburg (met Bertem en Heers-Widooie als belangrijkste). Deze vormen op zich kleine kernen van een kleine populatie die samen met de al even kleine Waalse en Zuid-Limburgse deelpopulaties tot de meest westelijke in het Europese verspreidingsgebied behoren.

Bekijk de verspreiding op Europese schaal.

Verspreiding hamster in Vlaanderen

Schema hamsterburcht

De hamster in Vlaams-Brabant

Buiten de jaarlijkse monitoring in Bertem en Heers (zie verder) werden er sinds 2002 geen systematische hamsterinventarisaties meer uitgevoerd in Vlaanderen. Hierdoor is de huidige status van de Vlaamse hamsterpopulatie dus onvoldoende gekend, waardoor het ook niet mogelijk is om het effect van de genomen beschermingsmaatregelen te evalueren. Sinds 2005 voert een aantal landbouwers hamstervriendelijke beheermaatregelen uit in Bertem en Heers in samenwerking met ANB en VLM. Om de beschermingsmaatregelen te kunnen uitbreiden, is het echter belangrijk om te weten waar er nog hamsters voorkomen buiten deze twee gebieden. Daarnaast zijn eventueel aanwezige relicten van zeer groot belang voor de overleving van de soort, ondermeer omdat ze genetisch materiaal kunnen bezitten dat in de kernpopulaties niet meer aanwezig is. Daarom is het noodzakelijk het huidige verspreidingsgebied gedetailleerd in kaart te brengen, gevolgd door een monitoring van de resterende populaties. In 2007 werd hierin een eerste stap genomen met een nieuwe grootschalige inventarisatie in de provincie Vlaams-Brabant.
Het studiegebied omvatte alle 39 UTM1-hokken waar hamsterburchten gevonden werden in 1998-2002. De doelstelling van het project was om per hok minstens 5 % (= minstens 195 ha in totaal) te onderzoeken. Daarnaast werd ook gezocht in enkele gebieden die in het verleden nog onvoldoende onderzocht waren (o.a. Outgaarden en Landen). In totaal werd tussen eind juli en begin september 625 ha afgezocht: 300 ha in Bertem (waarvan 82 ha binnen het kerngebied van 200 ha), 258 ha in Hoegaarden-Outgaarden en 67 ha in Landen.

Hamsterverspreiding Vlaams-Brabant    

Locatie van de gevonden hamsterburchten en zoekintensiteit.


De resultaten waren zeer mager. In Bertem vonden we 11 hamsterburchten (10 zekere en 1 waarschijnlijke). Van de zekere burchten lagen er 9 binnen het 200-ha studiegebied en 1 er juist buiten. In Hoegaarden-Outgaarden werd ook veel gezocht, maar net als in 2001 en 2002 niets meer gevonden. In Landen werden ook geen burchten gevonden, maar werd slechts een kleine oppervlakte onderzocht. Het lijkt er dus sterk op dat het verspreidingsgebied van de hamster in Vlaams-Brabant ingekrompen is tot de kern van de Bertemse relictpopulatie, die jaarlijks gemonitord wordt door de Natuurstudiegroep Dijleland. Omdat in 2007 niet overal even intensief geïnventariseerd werd, valt echter niet uit te sluiten dat er elders nog Vlaams-Brabantse hamsters overleven.

Hamsterburchten zoeken     Hamsterburcht

Monitoren in Bertem
Sinds 2003 is de systematische monitoring van burchtdichtheden beperkt tot twee kleine studiegebieden in de kerngebieden uit 1998-2002: 200 ha in Bertem (door de Natuurstudiegroep Dijleland) en 400 ha in Heers-Tongeren (door LIKONA, zie verder onder Limburg). Zoektochten op pasgeoogste graanakkers leverden hier jaarlijks 6-16 burchten per studiegebied op. Ook in 2007 werd er in Bertem een vergelijkbaar aantal burchten (9) gevonden. Net als de voorgaande jaren werden de plots met hamstervriendelijk beheer niet in de zoektocht opgenomen. Hier werden in mei-juni 2007 door ANB 30 hamsters uitgezet om de populatie te versterken, wat leidde tot een vondst van 24 burchten binnen deze plots, maar nog niet tot een verhoging van het aantal burchten in de door ons onderzochte omliggende plots.

Bertem aantal hamsterburchten     Bertem hamsterburchtdensiteiten

Afgezochte oppervlakte en aantal gevonden hamsterburchten in de drie deelgebieden. Evolutie van de dichtheid van burchten in het 200-ha studiegebied te Bertem.
 

De hamster in Limburg

Vanaf 2003 gaat LIKONA in Limburg jaarlijks op zoek naar hamsterburchten. Na de afbakening van de gebieden voor hamsterbescherming door de Vlaamse overheid in 2005 en het sluiten van enkele beheerovereenkomsten, trof LIKONA in de kerngebieden rond Heers-Widooie nog steeds zeer weinig burchten aan: 6 in 2005 en 11 in 2006. In 2007 verlegde LIKONA haar zoekgebied van Widooie/Riemst/Tongeren naar de akkers ten zuiden van Opheers, waar Aves en Natagora reeds enige jaren de Waalse hamsterpopulatie opvolgen. Hier werden 17 burchten gevonden.

Bedreigingen

Bedreigingen: de drie T’s
De belangrijkste bedreiging van de hamster is de intensivering van de landbouw: er wordt TEVEEL geoogst, in TE KORTE tijd en op een TE VROEG tijdstip. De eerste worp jongen is begin juli volwassen, net bij het begin van de oogst, dus weg voedsel en beschutting. Naast schaalvergroting van de landbouw en meer efficiënte oogstmethoden spelen secundair ook versnippering van het leefgebied, pesticidengebruik, diepere grondbewerking en algemene knaagdierenbestrijding een rol.

Lees over de mogelijkheden voor de bescherming van de hamster in Vlaanderen in onze rubriek 'Zorg'.

Meer weten

X